Zet twaalf mensen in een cirkel en er gebeurt iets magisch dat je in geen enkel individueel gesprek krijgt. Toch draait organisatieland nog steeds rond het individu: de ene leider, het one-on-one gesprek, de spreker alleen op honderd vierkante meter podium. Tijd om de groep op het podium te zetten – letterlijk en figuurlijk.
Samen leren, samen verschillen, samen spelen
Ik hou van groepen. Als leerkracht in een Freinetschool, als teambemiddelaar en als improvisant: telkens opnieuw ben ik gefascineerd door wat er gebeurt als mensen samenkomen. Er ontstaat cocreatie en synergie, de verschillen worden zichtbaar en daardoor ook waardevol, het relationele weefsel groeit en er kan worden geput uit de kracht van het collectief. Samen leren, samen verschillen, samen spelen. De mens is van nature een sociaal wezen, dus het is logisch dat we floreren en groeien in groep.
Een standje uit de Kamasutra
Organisaties worden ondanks de oorsprong van het woord, beheerst door het individu. De vanzelfsprekendheid van 1’tjes. Waarom geen 2- of 3-koppig leidersteam in plaats van de individuele leider? En waarom wordt er zo de nadruk gelegd op ‘one on one’ gesprekken? Ten eerste klinkt het als een standje uit de Kamasutra, ten tweede is het bijzonder tijdrovend. Waarom bijvoorbeeld geen functioneringsgesprekken in groepjes van 3 of 4 medewerkers? Persoonlijke feedback gebeurt sowieso in het collectief. Maar dan gefragmenteerd en verborgen, aan de koffiebar en in de traphal. Heel wat gesprekken kunnen open en bloot in groep aangegaan worden. Eventueel mits zorgzame externe facilitatie als het nog geen gewoonte is in de cultuur. Spannend, maar bijzonder effectief. Tranformatief ook.
Podiumkunsten als inspiratie
We willen bijna allemaal minder strakke hiërarchie, maar in de praktijk zien we dat de rol van koning of keizerin nog vaak sterk aanwezig is op werkvloeren. Of dat gesprekken enkel in lijntjes gebeuren, in plaats van in cirkels. En toch kan het anders. Naast individuele medewerkers en hun leiders, verdient ‘de groep’ meer aandacht en mandaat dan die nu krijgt. Podiumkunsten zijn daar een sterke inspiratiebron voor. Improvisatietheaterwerk staat voor een grote focus op storytelling en samenspel. Denk aan het oefenen van spannende gesprekken via rollenspel in groepen. Op die manier doen we niet alleen aan ervaringsleren, maar ook aan samen-leren. Hoe gedrag overkomt is situationeel, dynamisch en subjectief. Hoe meer stemmen hierin mee-spelen en reflecteren, hoe rijker de inzichten, hoe groter de oogst.
Het universele is persoonlijk, en het persoonlijke is universeel
Ook terugspeeltheater met anekdotes uit het hele publiek is een mooi voorbeeld van spelen met het collectief. Wanneer we een thema exploratief benaderen, krijgen we heel veel inspiratie van het beluisteren van véle verhalen. Enkele goed uitgekiende vragen laten de microfoon vlot een half uur rondgaan in het publiek, waarna wij de anekdotes verweven en amplificeren tot een groot theatraal patchwork. Cocreatie tussen improvisanten en toeschouwers ten top. Tijdens die voorstellingen beseffen mensen hoe universeel het persoonlijke is, en hoe persoonlijk het universele. Iemand verwoordde het na afloop van een voorstelling voor hulpverleners zo: “Het lucht op. Onze verhalen kunnen vertellen, ze van elkaar horen en ze zo creatief uitgespeeld zien. Het haalt de zwaarte eraf zonder de ernst te ontkennen.”
Als lijnen de cirkel verbrijzelen
Vaak start de magie al vooraf. In de voorbereiding van een thematische voorstelling op maat, bevragen we meerdere mensen op voorhand. En ook dat doen we in groep, niet apart. Een deel van het werk, elkaar beter begrijpen en nieuwe stukken collectieve verhalen schrijven, gebeurt dan al in die briefing, nog voor de voorstelling. Soms zorgt dat onverwacht voor behoorlijk transformatief werk. We hoorden eens van een werkgroep dat er volgens hen meer was gebeurd in dat uur briefing, dan in de weken waarin een consultant mensen 1 op 1 had geïnterviewd en waarbij er een ongemakkelijke groepssessie was gevolgd in de werkgroep. Mensen waren toen argwanend over alles wat er al onder de waterlijn was weggekropen in die individuele gesprekken, en de coffeecorner gesprekken die naar aanleiding daarvan waren ontstaan.
Samener worden
Om elkaars perspectieven te begrijpen hebben we verbeelding nodig. Om iedereen aan boord te hebben helpt het als het lijf mag meedoen, als er theatraal vertaald kan worden. Theater kan mogelijke en betere toekomsten verbeelden. Als de spelers niet alleen via de inhoud , maar ook via hun samen-spel, dat tot leven kunnen brengen, gaat daar enorm veel kracht van uit. Telkens deelnemers, van workshop of van voorstellingen, samener geworden zijn wanneer ze buitengaan ervaar ik zoveel werkvreugde. Zeker als er niet alleen iets gemeenschappelijk beleefd is, maar ook iets samen gecreëerd werd. Iets dat elkeen weer meeneemt naar elders. Ieder op een eigen manier. Same-same, but different. En dat is dan weer bijna de titel van onze voorstelling over diversiteit en inclusie, over samen verschillen.
Interactief theater UPC Duffel, foto Goedele Miseur